A cultura organizacional e o estímulo ao falso self: mentir/ omitir/ adoecer para se encaixar

Atualizado: 6 de abr.

“Como é bom poder falar, sem filtro, de coisas do meu trabalho!”. “Já que a nossa conversa é confidencial, vou lhe contar uma coisa...”.
Estas são algumas das frases que já escutei, ao longo da minha trajetória, atendendo pessoas de diferentes empresas, de diferentes níveis hierárquicos. Tenho pensado, então: como a cultura organizacional em geral – algumas muito mais que outras – estimula o falso self das pessoas (o si mesmo, o "eu", o como se percebem integral e psicologicamente na relação com os outros).
O grande psicanalista Donald Winnicott concebeu esse conceito, que é muito interessante e pertinente à nossa era: quando a criança não tem suas necessidades fundamentais atendidas pelo meio, ela desenvolve uma estruturação subjetiva de falso self, tanto para proteger o que seria o seu verdadeiro self, quanto para se adaptar às condições em que vive.
Se a mãe, continuamente, repreende ou não reconhece um gesto espontâneo de seu filho/ de sua filha, que lhe traria satisfação em algum nível, este/esta pode começar a se estruturar de modo a esconder o que tem de verdadeiro e, em casos mais graves, desenvolver uma personalidade realmente cindida (dividida), podendo evoluir para um quadro psicótico.
Em algum grau, todos nós temos um pouco de falso self – a vida em sociedade exige alguma contenção de impulsos genuínos que temos. Nas empresas, isso não é diferente. Contudo, algumas culturas organizacionais estimulam esse caráter ainda mais e por razões que nem sempre se dão conta.
As que estimulam uma acirrada competição explícita entre seus funcionários, podem até trazer, aparentemente, o que há de mais legítimo neles – sua agressividade, sua vontade narcísica de superar os outros (e disso gozar, no sentido lacaniano do termo) – mas não deixam de reforçar subterfúgios de falso self tampouco – mentir, omitir, trapacear até, se preciso for, para estar no topo do ranking.
As que apregoam um ambiente harmônico, a cooperação entre os times, por mais valoroso que isso possa ser, não deixam de escamotear impulsos agressivos, conflitos inerentes ao convívio. Tampouco eliminam certa vontade de alguns (vários?) sujeitos de se livrar dos vínculos com a organização, se pudessem, mesmo que esta seja uma das melhores empresas para se trabalhar no Brasil, como constatei na minha pesquisa de mestrado.
As que se valem das avaliações de desempenho e das sessões de feedback, estimulam, no fundo, o enquadramento dos sujeitos nos comportamentos desejados e a adoção, por eles, de mecanismos de defesa, conscientes ou inconscientes, para, tanto quanto possível, encaixar-se. As pessoas podem passar a se valer de “filtros” ao expressar o que pensam, o que almejam, o que, de fato, gostariam; podem passar a omitir seus medos, suas inseguranças, suas angústias; podem mostrar-se dóceis, aparentemente comprometidas, mesmo com aquilo com que não concordam nem um pouco; podem culpar os outros por seja lá o que houver de errado.
Se a diversidade tem sido um tema muito valorizado recentemente, o diverso é bem visto desde que seja, em boa medida, parecido com o que se espera dele. Se a disrupção tem sido valorizada, o disruptivo é acolhido desde que não fuja demais do esperado, desde que não rompa demais com o já conhecido.
Disruptivo mesmo seria permitir que as pessoas fossem elas mesmas, dissessem o que pensam sobre o que se propõe; disruptivo mesmo seria que pudessem, eventualmente, dizer que não querem mais subir na carreira, que não gostam de lidar com isso ou com aquilo outro; que temem perder o emprego por não saberem lidar com o que está chegando de novas tecnologias.
Disruptivo mesmo seria se elas pudessem expressar que acham lindas e emocionantes as campanhas de marketing para o mercado e adoecem por não suportar a exploração que sofrem, algumas vezes, em termos de metas inatingíveis, por exemplo.
Não que se deveria passar a um regime do "tudo pode". Como a sabedoria popular bem diz: o limite da minha liberdade vai até onde começa a do outro.
Mas, quanto menos as empresas instituírem o estatuto da mentira que põem em cena, mesmo sem querer, quanto mais os sujeitos puderem ser eles mesmos, mais estes poderão, legitimamente, lidar com os conflitos em jogo e com as consequências de seus atos; mais poderão estar, como adultos verdadeiros, na intrincada dinâmica de negociação de interesses, de desejos entre as partes envolvidas; mais poderão lidar com as eventuais frustrações, inclusive; menos precisarão se valer de falsos selves; menos adoecerão por isso.
Antônio C. de Barros Jr.
Psicólogo clínico/ psicanalista/ psicoterapeuta
Doutor e mestre em Psicologia pela USP.
Autor do livro: Quem vê perfil não vê coração: fragilidades narcísicas e a construção de imagens de si nas redes sociais. Editora Escuta.
Ex-filiado ao Instituto Brasileiro de Psicanálise Winnicottiana (2021 a 2023)
Ex-membro da Associação Campinense de Psicanálise (2004 a 2010).
Contato:
REFERÊNCIAS:
BARROS JÚNIOR, Antônio C. Sujeito e empresa capitalista contemporânea num impasse: entre o laço social neurótico e o perverso. (Dissertação de Mestrado). Instituto de Psicologia, Universidade de São Paulo, São Paulo, 2009. Disponível em: https://teses.usp.br/teses/disponiveis/47/47134/tde-25112009-095418/publico/barrosjr_me.pdf.
LENCIONI, Patrick. Os 5 desafios das equipes. Rio de Janeiro: Sextante, 2015.
WINNICOTT, Donald W. Distorções do ego em termos de verdadeiro e falso self (1960). In: WINNICOTT, Donald W. O ambiente e os processos de maturação. Porto Alegre: Artmed, 1990.




qq8 mình vừa lướt một chút lúc rảnh, chủ yếu ngó cách bày trang chứ chưa đọc gì nhiều. Mình hay ngại mấy trang mới vì đôi khi chỉ tìm chỗ bấm thôi cũng mất thời gian, nên lần này thấy menu dễ nhận ra là khá ưng rồi. Không cần kéo qua kéo lại nhiều để đoán phải vào đâu trước. Mà mình cũng xem kiểu tiện thì ghé thôi, chưa có thời gian khám phá hết nên chỉ nói chút về phần nhìn bên ngoài. Các phần nội dung không bị dính thành một dải dài, nhìn đỡ rối mắt hơn mình tưởng. Với người hay lướt nhanh như mình thì vậy là dễ làm quen. Trên trang,…
TG 88 có đáng để lướt thử không? Mình nghĩ là có. Mình vào chủ yếu để xem bố cục và cách họ trình bày nội dung thôi, và thấy mọi thứ đặt khá “đúng chỗ”, nhìn một lúc là biết nên bấm đâu để ra phần mình cần, không bị cảm giác loạn tab hay phải mò mẫm. Điểm mình thích là kho trò chơi nhìn phong phú và có vẻ được cập nhật thường xuyên, kiểu mở ra không bị nhàm vì cứ thấy có cái mới xuất hiện, hợp với kiểu người nhanh chán như mình. Thông tin trên trang cũng viết gọn, đọc lướt vẫn nắm ý, với mấy phần nội dung được đóng thành từng…
https://kqbd.at/ hôm trước mình vào thử lúc đang canh tỷ số trận khuya, kiểu tò mò xem có đúng như mọi người nói không. Mình không đọc bài dài dòng, chỉ lướt phần hiển thị kết quả thôi mà thấy khá dễ chịu: mở ra là thấy tỷ số với diễn biến cơ bản ngay, không phải bấm qua nhiều lớp. Có cái hay là cập nhật nhanh, mình refresh vài lần vẫn thấy số liệu thay đổi liên tục nên đỡ phải chạy qua chạy lại nhiều trang. Nhìn chung chữ số to, bố cục gọn nên xem trên điện thoại cũng không bị rối mắt, nhất là đoạn họ để khối KQBD cạnh bảng xếp hạng nhìn liếc…
https://zbet68.pro/ mình lướt vào vì thấy bạn bè nhắc, kiểu tò mò bấm thử chứ cũng không định ở lâu. Vào cái là thấy giao diện khá “sạch”, nhìn hiện đại và dễ chịu, không bị rối mắt. Mình để ý họ chia nội dung theo từng khối nên kéo xuống đọc lướt vẫn hiểu đại khái nền tảng này nói về gì, từ phần giới thiệu đến mấy đoạn mô tả hệ thống vận hành. Không phải kiểu nhồi chữ một cục nên đỡ mệt, nhất là khi xem trên điện thoại. Nói chung cảm giác trang được làm có đầu tư, nhìn qua đã thấy họ chăm phần hiển thị. Mấy tiêu đề và ô nội dung tách…
https://gg88.black/ ban đầu mình cũng hơi lăn tăn vì mấy trang kiểu này đôi khi bày biện rối và chữ nghĩa dễ làm người ta nản, nhưng mở ra lướt thử thì thấy cách họ chia nội dung theo từng khối khá gọn nên đọc không bị đứt mạch, phần giới thiệu có nhắc tới tiêu chuẩn quốc tế với bảo mật nên ít nhất mình biết họ đang muốn nói gì. Mình chỉ xem sơ qua thôi. Thông tin đặt theo từng đoạn. Tiêu đề nhìn rõ. Menu cũng dễ thấy. Đọc vài phút là nắm được khung nội dung, nhất là mấy đoạn mô tả về kho game và các đối tác được tách riêng thành các khối…