A cultura organizacional e o estímulo ao falso self: mentir/ omitir/ adoecer para se encaixar
- Antonio C. de Barros Jr.

- 2 de jul. de 2020
- 4 min de leitura
Atualizado: 6 de abr.

“Como é bom poder falar, sem filtro, de coisas do meu trabalho!”. “Já que a nossa conversa é confidencial, vou lhe contar uma coisa...”.
Estas são algumas das frases que já escutei, ao longo da minha trajetória, atendendo pessoas de diferentes empresas, de diferentes níveis hierárquicos. Tenho pensado, então: como a cultura organizacional em geral – algumas muito mais que outras – estimula o falso self das pessoas (o si mesmo, o "eu", o como se percebem integral e psicologicamente na relação com os outros).
O grande psicanalista Donald Winnicott concebeu esse conceito, que é muito interessante e pertinente à nossa era: quando a criança não tem suas necessidades fundamentais atendidas pelo meio, ela desenvolve uma estruturação subjetiva de falso self, tanto para proteger o que seria o seu verdadeiro self, quanto para se adaptar às condições em que vive.
Se a mãe, continuamente, repreende ou não reconhece um gesto espontâneo de seu filho/ de sua filha, que lhe traria satisfação em algum nível, este/esta pode começar a se estruturar de modo a esconder o que tem de verdadeiro e, em casos mais graves, desenvolver uma personalidade realmente cindida (dividida), podendo evoluir para um quadro psicótico.
Em algum grau, todos nós temos um pouco de falso self – a vida em sociedade exige alguma contenção de impulsos genuínos que temos. Nas empresas, isso não é diferente. Contudo, algumas culturas organizacionais estimulam esse caráter ainda mais e por razões que nem sempre se dão conta.
As que estimulam uma acirrada competição explícita entre seus funcionários, podem até trazer, aparentemente, o que há de mais legítimo neles – sua agressividade, sua vontade narcísica de superar os outros (e disso gozar, no sentido lacaniano do termo) – mas não deixam de reforçar subterfúgios de falso self tampouco – mentir, omitir, trapacear até, se preciso for, para estar no topo do ranking.
As que apregoam um ambiente harmônico, a cooperação entre os times, por mais valoroso que isso possa ser, não deixam de escamotear impulsos agressivos, conflitos inerentes ao convívio. Tampouco eliminam certa vontade de alguns (vários?) sujeitos de se livrar dos vínculos com a organização, se pudessem, mesmo que esta seja uma das melhores empresas para se trabalhar no Brasil, como constatei na minha pesquisa de mestrado.
As que se valem das avaliações de desempenho e das sessões de feedback, estimulam, no fundo, o enquadramento dos sujeitos nos comportamentos desejados e a adoção, por eles, de mecanismos de defesa, conscientes ou inconscientes, para, tanto quanto possível, encaixar-se. As pessoas podem passar a se valer de “filtros” ao expressar o que pensam, o que almejam, o que, de fato, gostariam; podem passar a omitir seus medos, suas inseguranças, suas angústias; podem mostrar-se dóceis, aparentemente comprometidas, mesmo com aquilo com que não concordam nem um pouco; podem culpar os outros por seja lá o que houver de errado.
Se a diversidade tem sido um tema muito valorizado recentemente, o diverso é bem visto desde que seja, em boa medida, parecido com o que se espera dele. Se a disrupção tem sido valorizada, o disruptivo é acolhido desde que não fuja demais do esperado, desde que não rompa demais com o já conhecido.
Disruptivo mesmo seria permitir que as pessoas fossem elas mesmas, dissessem o que pensam sobre o que se propõe; disruptivo mesmo seria que pudessem, eventualmente, dizer que não querem mais subir na carreira, que não gostam de lidar com isso ou com aquilo outro; que temem perder o emprego por não saberem lidar com o que está chegando de novas tecnologias.
Disruptivo mesmo seria se elas pudessem expressar que acham lindas e emocionantes as campanhas de marketing para o mercado e adoecem por não suportar a exploração que sofrem, algumas vezes, em termos de metas inatingíveis, por exemplo.
Não que se deveria passar a um regime do "tudo pode". Como a sabedoria popular bem diz: o limite da minha liberdade vai até onde começa a do outro.
Mas, quanto menos as empresas instituírem o estatuto da mentira que põem em cena, mesmo sem querer, quanto mais os sujeitos puderem ser eles mesmos, mais estes poderão, legitimamente, lidar com os conflitos em jogo e com as consequências de seus atos; mais poderão estar, como adultos verdadeiros, na intrincada dinâmica de negociação de interesses, de desejos entre as partes envolvidas; mais poderão lidar com as eventuais frustrações, inclusive; menos precisarão se valer de falsos selves; menos adoecerão por isso.
Antônio C. de Barros Jr.
Psicólogo clínico/ psicanalista/ psicoterapeuta
Doutor e mestre em Psicologia pela USP.
Autor do livro: Quem vê perfil não vê coração: fragilidades narcísicas e a construção de imagens de si nas redes sociais. Editora Escuta.
Ex-filiado ao Instituto Brasileiro de Psicanálise Winnicottiana (2021 a 2023)
Ex-membro da Associação Campinense de Psicanálise (2004 a 2010).
Contato:
REFERÊNCIAS:
BARROS JÚNIOR, Antônio C. Sujeito e empresa capitalista contemporânea num impasse: entre o laço social neurótico e o perverso. (Dissertação de Mestrado). Instituto de Psicologia, Universidade de São Paulo, São Paulo, 2009. Disponível em: https://teses.usp.br/teses/disponiveis/47/47134/tde-25112009-095418/publico/barrosjr_me.pdf.
LENCIONI, Patrick. Os 5 desafios das equipes. Rio de Janeiro: Sextante, 2015.
WINNICOTT, Donald W. Distorções do ego em termos de verdadeiro e falso self (1960). In: WINNICOTT, Donald W. O ambiente e os processos de maturação. Porto Alegre: Artmed, 1990.




https://taigo88j.top/ mấy bữa nay thấy mọi người nhắc nên mình cũng tò mò vào thử cho biết. Mình không có đọc kỹ nội dung hay lục từng mục đâu, chủ yếu xem giao diện có dễ nhìn không thôi. Vừa mở ra là thấy bố cục chia thành từng khối khá rõ, nhìn một cái là phân biệt được phần nào quan trọng, không bị chữ dồn dập gây rối. Mình thích nhất là kiểu trình bày theo cột/khung gọn gàng nên lướt nhanh vẫn bắt được ý chính. Với lại menu để ngay chỗ dễ thấy nên bấm qua lại cũng nhanh, không phải tìm vòng vòng. Nói chung cảm giác dùng khá nhẹ đầu vì các khối thông…
https://o8.luxury/ mình cũng tò mò bấm vào thử vì thấy mọi người nhắc, kiểu xem giao diện ra sao thôi. Vừa load lên thì gặp ngay trang báo lỗi “What happened?” nhìn khá thẳng thắn, không kiểu mù mờ nên mình hiểu ngay là đang bị sự cố. Ở dưới họ để mấy thông tin kỹ thuật như Cloudflare Ray ID với phần IP dạng “Click to reveal”, trình bày theo từng khối nên nhìn lướt là nắm được. Mình thích cái cách họ để tiêu đề ngắn gọn, chữ rõ, không rối mắt dù đang là trang lỗi. Nói chung mở ra không xem được gì thêm nhưng trang thông báo vẫn dễ đọc, nhất là khung “What happened?”…
https://dabet.vegas/ mình ghé thử cho biết vì thấy bạn bè nhắc, kiểu vào xem giao diện là chính chứ chưa định làm gì nhiều. Vừa mở lên thấy trang sắp xếp khá ngăn nắp, nhìn phát là biết chỗ nào là phần giới thiệu, chỗ nào là nội dung chính, không bị “ngợp” chữ. Mình có lướt qua đoạn nói về quá trình hình thành, thấy họ ghi mốc từ 2018 nên cũng dễ hình dung lịch sử bên này. Cách họ chia nội dung theo từng khối riêng, tiêu đề rõ ràng, khoảng trắng vừa đủ nên đọc nhanh không mỏi mắt. Nói chung cảm giác là team làm web có chăm chút, nhất là phần tổng quan với…
79KING mình thấy bạn bè nhắc hoài nên cũng bấm vào coi thử cho biết chứ không định ngồi lâu. Lướt sơ qua thôi mà thấy giao diện khá dễ chịu, kiểu nhìn vào không bị rối mắt. Mấy phần nội dung họ chia theo từng khối rõ ràng nên mình kéo xuống nhanh vẫn nắm được đang ở mục nào. Mình cũng để ý cái menu đặt ngay chỗ dễ thấy, chuyển qua lại mượt, không phải mò hay bấm vòng vòng. Nói chung ai chỉ muốn xem cách họ làm trang thế nào thì vào vài phút là hiểu, vì các khối thông tin xếp gọn và thanh menu nằm nổi bật trên giao diện.
SC88 mình cũng mới ghé thử vì thấy mọi người nhắc hoài, kiểu vào xem cho biết thôi. Ấn tượng đầu là giao diện nhìn hiện đại, không rối mắt, cuộn xuống là từng khối nội dung tách bạch nên đọc nhanh vẫn hiểu họ đang nói gì. Mình lướt phần giới thiệu thấy họ nhấn khá nhiều vào công nghệ với bảo mật nhiều lớp, đọc qua cũng thấy yên tâm hơn so với mấy trang chỉ toàn câu kéo. Mấy tiêu đề chuyên mục đặt rõ, chữ dễ nhìn, bấm qua lại không bị lạc. Nói chung mình chưa thử gì sâu, chỉ thấy cách họ chia nội dung theo dạng block và các heading nổi bật làm…