A cultura organizacional e o estímulo ao falso self: mentir/ omitir/ adoecer para se encaixar
- Antonio C. de Barros Jr.

- 2 de jul. de 2020
- 4 min de leitura
Atualizado: 6 de abr.

“Como é bom poder falar, sem filtro, de coisas do meu trabalho!”. “Já que a nossa conversa é confidencial, vou lhe contar uma coisa...”.
Estas são algumas das frases que já escutei, ao longo da minha trajetória, atendendo pessoas de diferentes empresas, de diferentes níveis hierárquicos. Tenho pensado, então: como a cultura organizacional em geral – algumas muito mais que outras – estimula o falso self das pessoas (o si mesmo, o "eu", o como se percebem integral e psicologicamente na relação com os outros).
O grande psicanalista Donald Winnicott concebeu esse conceito, que é muito interessante e pertinente à nossa era: quando a criança não tem suas necessidades fundamentais atendidas pelo meio, ela desenvolve uma estruturação subjetiva de falso self, tanto para proteger o que seria o seu verdadeiro self, quanto para se adaptar às condições em que vive.
Se a mãe, continuamente, repreende ou não reconhece um gesto espontâneo de seu filho/ de sua filha, que lhe traria satisfação em algum nível, este/esta pode começar a se estruturar de modo a esconder o que tem de verdadeiro e, em casos mais graves, desenvolver uma personalidade realmente cindida (dividida), podendo evoluir para um quadro psicótico.
Em algum grau, todos nós temos um pouco de falso self – a vida em sociedade exige alguma contenção de impulsos genuínos que temos. Nas empresas, isso não é diferente. Contudo, algumas culturas organizacionais estimulam esse caráter ainda mais e por razões que nem sempre se dão conta.
As que estimulam uma acirrada competição explícita entre seus funcionários, podem até trazer, aparentemente, o que há de mais legítimo neles – sua agressividade, sua vontade narcísica de superar os outros (e disso gozar, no sentido lacaniano do termo) – mas não deixam de reforçar subterfúgios de falso self tampouco – mentir, omitir, trapacear até, se preciso for, para estar no topo do ranking.
As que apregoam um ambiente harmônico, a cooperação entre os times, por mais valoroso que isso possa ser, não deixam de escamotear impulsos agressivos, conflitos inerentes ao convívio. Tampouco eliminam certa vontade de alguns (vários?) sujeitos de se livrar dos vínculos com a organização, se pudessem, mesmo que esta seja uma das melhores empresas para se trabalhar no Brasil, como constatei na minha pesquisa de mestrado.
As que se valem das avaliações de desempenho e das sessões de feedback, estimulam, no fundo, o enquadramento dos sujeitos nos comportamentos desejados e a adoção, por eles, de mecanismos de defesa, conscientes ou inconscientes, para, tanto quanto possível, encaixar-se. As pessoas podem passar a se valer de “filtros” ao expressar o que pensam, o que almejam, o que, de fato, gostariam; podem passar a omitir seus medos, suas inseguranças, suas angústias; podem mostrar-se dóceis, aparentemente comprometidas, mesmo com aquilo com que não concordam nem um pouco; podem culpar os outros por seja lá o que houver de errado.
Se a diversidade tem sido um tema muito valorizado recentemente, o diverso é bem visto desde que seja, em boa medida, parecido com o que se espera dele. Se a disrupção tem sido valorizada, o disruptivo é acolhido desde que não fuja demais do esperado, desde que não rompa demais com o já conhecido.
Disruptivo mesmo seria permitir que as pessoas fossem elas mesmas, dissessem o que pensam sobre o que se propõe; disruptivo mesmo seria que pudessem, eventualmente, dizer que não querem mais subir na carreira, que não gostam de lidar com isso ou com aquilo outro; que temem perder o emprego por não saberem lidar com o que está chegando de novas tecnologias.
Disruptivo mesmo seria se elas pudessem expressar que acham lindas e emocionantes as campanhas de marketing para o mercado e adoecem por não suportar a exploração que sofrem, algumas vezes, em termos de metas inatingíveis, por exemplo.
Não que se deveria passar a um regime do "tudo pode". Como a sabedoria popular bem diz: o limite da minha liberdade vai até onde começa a do outro.
Mas, quanto menos as empresas instituírem o estatuto da mentira que põem em cena, mesmo sem querer, quanto mais os sujeitos puderem ser eles mesmos, mais estes poderão, legitimamente, lidar com os conflitos em jogo e com as consequências de seus atos; mais poderão estar, como adultos verdadeiros, na intrincada dinâmica de negociação de interesses, de desejos entre as partes envolvidas; mais poderão lidar com as eventuais frustrações, inclusive; menos precisarão se valer de falsos selves; menos adoecerão por isso.
Antônio C. de Barros Jr.
Psicólogo clínico/ psicanalista/ psicoterapeuta
Doutor e mestre em Psicologia pela USP.
Autor do livro: Quem vê perfil não vê coração: fragilidades narcísicas e a construção de imagens de si nas redes sociais. Editora Escuta.
Ex-filiado ao Instituto Brasileiro de Psicanálise Winnicottiana (2021 a 2023)
Ex-membro da Associação Campinense de Psicanálise (2004 a 2010).
Contato:
REFERÊNCIAS:
BARROS JÚNIOR, Antônio C. Sujeito e empresa capitalista contemporânea num impasse: entre o laço social neurótico e o perverso. (Dissertação de Mestrado). Instituto de Psicologia, Universidade de São Paulo, São Paulo, 2009. Disponível em: https://teses.usp.br/teses/disponiveis/47/47134/tde-25112009-095418/publico/barrosjr_me.pdf.
LENCIONI, Patrick. Os 5 desafios das equipes. Rio de Janeiro: Sextante, 2015.
WINNICOTT, Donald W. Distorções do ego em termos de verdadeiro e falso self (1960). In: WINNICOTT, Donald W. O ambiente e os processos de maturação. Porto Alegre: Artmed, 1990.




79KING mình thấy bạn bè nhắc hoài nên cũng bấm vào coi thử cho biết chứ không định ngồi lâu. Lướt sơ qua thôi mà thấy giao diện khá dễ chịu, kiểu nhìn vào không bị rối mắt. Mấy phần nội dung họ chia theo từng khối rõ ràng nên mình kéo xuống nhanh vẫn nắm được đang ở mục nào. Mình cũng để ý cái menu đặt ngay chỗ dễ thấy, chuyển qua lại mượt, không phải mò hay bấm vòng vòng. Nói chung ai chỉ muốn xem cách họ làm trang thế nào thì vào vài phút là hiểu, vì các khối thông tin xếp gọn và thanh menu nằm nổi bật trên giao diện.
SC88 mình cũng mới ghé thử vì thấy mọi người nhắc hoài, kiểu vào xem cho biết thôi. Ấn tượng đầu là giao diện nhìn hiện đại, không rối mắt, cuộn xuống là từng khối nội dung tách bạch nên đọc nhanh vẫn hiểu họ đang nói gì. Mình lướt phần giới thiệu thấy họ nhấn khá nhiều vào công nghệ với bảo mật nhiều lớp, đọc qua cũng thấy yên tâm hơn so với mấy trang chỉ toàn câu kéo. Mấy tiêu đề chuyên mục đặt rõ, chữ dễ nhìn, bấm qua lại không bị lạc. Nói chung mình chưa thử gì sâu, chỉ thấy cách họ chia nội dung theo dạng block và các heading nổi bật làm…
https://xx88.ing/ mình ghé thử cho biết vì thấy bạn bè nói qua, cũng chỉ định xem giao diện thôi chứ không ham hố gì. Vào trang cái là thấy họ chia bố cục khá dễ nhìn, kiểu kéo xuống là từng khối nội dung tách riêng nên không bị rối mắt. Mình để ý có đoạn giới thiệu “hơn 10 năm hoạt động” đặt ngay phần đầu nên đọc lướt là nắm được họ nói gì, không dài dòng. Mấy tiêu đề nhìn rõ, font với khoảng cách ổn nên đỡ mỏi mắt khi lướt trên điện thoại. Nói chung cảm giác giống trang làm gọn gàng, không nhồi chữ. Menu nằm chỗ dễ thấy, bấm qua lại giữa các…
https://ball88.art/ hôm trước mình thấy mấy đứa bạn nói qua nên cũng bấm vào xem thử cho biết thôi. Mình không có chơi hay đọc kỹ gì, chủ yếu lướt nhanh xem họ làm giao diện ra sao. Cảm giác đầu tiên là trang nhìn khá thoáng, kiểu chia nội dung theo từng khối rõ ràng nên kéo xuống không bị rối. Chữ với khoảng cách dòng cũng vừa mắt, nhìn lướt là bắt được ý chính chứ không phải căng mắt. Mình để ý cái menu đặt khá dễ thấy, chuyển qua lại mấy mục cũng nhanh, không phải mò lâu mới ra chỗ cần. Nói chung chỉ ngó vài phút mà vẫn nhớ được cách họ chia khung…
keonhacai5.ws dạo này thấy bạn bè nhắc hoài nên mình cũng bấm vào coi thử cho biết. Mình không đọc sâu nội dung đâu, chủ yếu xem giao diện có dễ nhìn không vì nhiều trang hay nhồi chữ rối mắt. Vào cái là thấy họ làm bố cục khá thoáng, chia thành từng khối rõ ràng nên mắt mình bắt nhịp nhanh, không phải căng ra tìm chỗ cần xem. Mình thích nhất là cách họ trình bày theo kiểu bảng cột nhìn gọn, liếc qua là nắm được ý chính chứ không phải kéo lên kéo xuống mỏi tay. Menu cũng đặt chỗ dễ thấy nên đổi qua lại vài mục khá mượt. Nói chung cảm giác dùng…