Dos sofrimentos narcísicos à desilusão libertadora
- Antonio C. de Barros Jr.

- 15 de jan. de 2023
- 5 min de leitura

Ao contrário do que o senso comum faz parecer, pessoas com considerável narcisismo não são pessoas que apenas investem em si mesmas, que se preocupam somente consigo mesmas e se bastam. São pessoas que, mais do que ninguém, precisam de um espelho – de um outro - que confirme a sua importância, o seu valor[i].
E entre elas estão um leque bastante amplo que inclui desde aquelas que se sentem extremamente inseguras e inibidas, com muito medo do julgamento alheio, até aquelas muito bem sucedidas profissionalmente e que são superficialmente muito seguras de si, mas que se atormentam com o peso de sua imagem pública, pondo todo um jogo de cena para não se mostrarem naquilo que de fato sentem e pensam. Leque que inclui desde aquelas pessoas que se ofendem ou se machucam por qualquer gesto ou palavra sutil que supostamente denuncie uma desaprovação ou um não reconhecimento do outro até aquelas que reagem muito agressivamente ao menor sinal de que estejam sendo ameaçadas ou atacadas pelo outro (mesmo quando não o estão, de fato). Uma colega descreveu essas últimas como tendo pele de bebê e garras de águia.
A cultura do individualismo (“você pode!”, “só depende de você!”, “você merece!”), do espetáculo (do parecer ser, segundo Guy Debord[ii]) e das redes sociais digitais estimula o narcisismo exacerbado como sintoma social dos nossos tempos[iii], mas é preciso dizer que o narcisismo em todos nós exerce um papel fundamental em nossa constituição e na relação com o outro.
Se, no nosso desenvolvimento emocional, tivemos um ambiente suficientemente bom, que pôde, consistentemente, atender nossas necessidades físicas e psíquicas, então é provável que tenhamos desenvolvido o nosso narcisismo, que tenhamos nos integrado como uma pessoa “inteira”, com a sensação de que existimos e de que temos valor[iv].
Se tudo correu suficientemente bem, quando bebês, segundo Winnicott[v], experimentamos a ilusão de que nós é que criamos o mundo (por exemplo, o leite, magicamente, aparecia quando tínhamos fome; a mãe, num piscar de vontade nossa, surgia quando nos angustiávamos por estarmos sozinhos e desamparados). Experimentamos a ilusão de que as coisas e as pessoas giravam em torno de nós (estado fusional com a mãe, mundo não existindo como algo externo a nós). Sem isso, corre-se o risco de uma existência não integrada em um eu, ameaçada de desmoronar e ser aniquilada em angústias impensáveis[vi].
Mas, se tudo correu bem, também nos demos conta, posteriormente, de que isso não é verdade. Vivenciamos a desilusão dessa onipotência narcísica, passamos a perceber o outro como realidade externa a nós, como tendo suas próprias vontades, necessidades e seus próprios desejos[vii], ainda que alguma ilusão sempre permaneça.
O que tem aparecido, na minha clínica, na de colegas e supervisionandos(as), cada vez mais, são casos de sofrimento ligados a alguma questão narcísica, de algo que falhou no processo de desenvolvimento das pessoas, num mundo em que cada vez mais as pessoas se expõem e em que a imagem de si para o outro torna-se tanto fator de gozo jubilatório, muitas vezes, quanto de expressão de fragilidade narcísica insuportável.
E cada caso demanda um tipo diferente de abordagem do clínico – às vezes requer um fortalecimento do eu do sujeito, já que se mostra absolutamente fragilizado; outras vezes requer um paulatino questionamento sobre as suas ilusões narcísicas. Frequentemente pede a reconstituição da história do sintoma que se instalou no modo de se relacionar da pessoa, outras vezes pede a reconstrução e o atravessamento da fantasia em que o sujeito se constituiu, na busca de atender um desejo de onipotência primitiva.
O risco do(a) analista/ terapeuta sempre é o da palavra mal colocada, que arranha, antes da hora, a ilusão narcísica do(a) paciente ou faz desmoronar o seu eu que não lida nada bem com suas fragilidades. O risco é de se deixar levar pelo desejo de triunfo sobre o outro de alguns analisandos(as), ávidos(as) por reconfirmarem sua suposta superioridade. O risco é não tolerar a agressividade sintomática da pessoa, quando reage à sensação de estar sendo ameaçada pelo analista/ terapeuta. O risco é não saber, em cada situação, se é melhor atender ou não atender a demanda daquele(a) que nos procura e o que isso implicará.
Enfim, o que a clínica e as pessoas que atendo vêm me ensinando é que é preciso inventar uma abordagem para cada caso que se apresenta, é preciso estar aberto e ter uma atitude de hospitalidade (para usar um termo de Márcio Giovanetti[viii]) em relação à alteridade e à singularidade do outro que chega até mim. É preciso ter a sensibilidade de ver onde e quando cabe acolhimento, questionamento ou reconhecimento; ter a sensibilidade de ver onde e quando cabe alguma interpretação ou a regressão a um tempo onde algo falhou no desenvolvimento narcísico da pessoa.
Na esteira do que recomendava Winnicott[ix], tenta-se, sobretudo, trazer a cada paciente a possibilidade de brincar na vida, mesmo diante do drama e da dor de encarar a desilusão narcísica. Se, nesse sentido, muitas vezes a jornada clínica traz êxitos, também traz fracassos e, então, é preciso se haver com a desilusão narcísica do próprio analista/ terapeuta.
O perigo de nossos tempos é acreditar que é possível se manter (cada vez mais) narcisicamente iludido(a) – por exemplo, pelas curtidas embriagadoras em redes sociais[x] ou pelas fake news, que nos relatam aquilo que queremos ver e ouvir. As consequências disso costumam se mostrar na forma de sofrimentos (sintomas) cada vez mais alienantes e enrijecidos e na forma de passagens ao ato violentas, que tentam, desesperadamente, cobrir fragilidades que ameaçam aparecer (como no caso de depredações do patrimônio público, agressões físicas ou verbais ou mesmo assassinatos de pessoas), diante da frustração de sujeitos que não tiveram seus desejos narcísicos satisfeitos (como perder uma eleição, para citar eventos recentes na história do país).
A saída, parece-me, só se dá pela experiência da desilusão (ainda que algum grau de ilusão sempre permaneça), no tempo e na forma que cada pessoa demandar. E depois (re)aprender a brincar, mesmo “desiludido(a)” (ou justamente por causa disso...).
Antônio C. de Barros Jr.
Psicólogo clínico/ psicanalista/ psicoterapeuta
Doutor e mestre em Psicologia pela USP.
Autor do livro: Quem vê perfil não vê coração: fragilidades narcísicas e a construção de imagens de si nas redes sociais. Editora Escuta.
Ex-filiado ao Instituto Brasileiro de Psicanálise Winnicottiana (2021 a 2023)
Ex-membro da Associação Campinense de Psicanálise (2004 a 2010).
Contato:
[i] LACAN, Jacques. O estádio do espelho como formador da função do eu. In: LACAN, Jacques. Escritos. Rio de Janeiro: Jorge Zahar Editor, 1998. WINNICOTT, Donald W. O papel de espelho da mãe e da família no desenvolvimento infantil. In: WINNICOTT, Donald W. O brincar e a realidade. São Paulo: Ubu, 2019. [ii] DEBORD, Guy. La société du spectacle. (3a ed.). Paris, France: Gallimard, 1992. (Trabalho original de 1967). [iii] BARROS JÚNIOR, Antônio C. de. Quem vê perfil não vê coração: fragilidades narcísicas e a construção de imagens de si nas redes sociais. São Paulo: Editora Escuta, 2018. [iv] WINNICOTT, Donald W. O ambiente e os processos de maturação: estudos sobre a teoria do desenvolvimento emocional. Porto Alegre: Artes Médicas, 1983. [v] WINNICOTT, Donald W. O ambiente e os processos de maturação: estudos sobre a teoria do desenvolvimento emocional. Porto Alegre: Artes Médicas, 1983. [vi] WINNICOTT, Donald W. O ambiente e os processos de maturação: estudos sobre a teoria do desenvolvimento emocional. Porto Alegre: Artes Médicas, 1983. [vii] WINNICOTT, Donald W. O brincar e a realidade. São Paulo: Ubu, 2019. [viii] GIOVANETTI, Márcio de Freitas. Clínica psicanalítica: testemunho e hospitalidade. São Paulo: Blucher, 2018. [ix] WINNICOTT, Donald W. O brincar e a realidade. São Paulo: Ubu, 2019. [x] BARROS JÚNIOR, Antônio C. de. Quem vê perfil não vê coração: fragilidades narcísicas e a construção de imagens de si nas redes sociais. São Paulo: Editora Escuta, 2018.




Mình có thói quen lướt tin bitcoin hằng ngày, rồi xem thêm vài nhận định theo kiểu phân tích kỹ thuật để khỏi bị lệch nhịp thị trường. Nhiều lúc chỉ một mẩu tin nhỏ thôi là giá quay xe ngay, nên mình thường đọc xen kẽ dự đoán giá bitcoin với mấy cập nhật về altcoin và cả memecoin để chuẩn bị tinh thần trước khi tính chuyện vào lệnh. Thấy nhiều người trong cộng đồng bảo tin vắn crypto kèm dữ liệu on-chain dễ tham khảo hơn, nên thỉnh thoảng mình cũng ghé tapchibitcoin.io cho nhanh. Với các đồng lớn như ETH, XRP hay SOL thì mình không dám đoán theo cảm giác, phải nhìn nhiều thứ cùng…
Mình chơi xổ số kiểu cho nhẹ đầu, coi như thêm chút giải trí nên không kỳ vọng phải trúng. Trước đây nghe bạn bè bàn về mấy “cầu” với thói quen ra số, mình cũng tò mò thử quan sát một thời gian. Càng xem thì thấy đôi lúc có vài dạng lặp lại làm mình để ý, nhưng mình vẫn tự nhắc là có thể chỉ là trùng hợp. Thỉnh thoảng mình lướt vài nhận định ở soicauxsmb.io, rồi ghi lại vài ý ngắn để sau đó so với kết quả xem mình có đang tự tưởng tượng ra quy luật không. Có hôm trúng chút thì vui thật, nhưng cũng nhiều lần lệch xa nên mình không…
https://tuyensinhnganhan.com/ mình cũng kiểu nghe loáng thoáng nhiều người nói về SC88 nên tiện tay vào xem thử cho biết. Không có thời gian ngồi đọc hết, mình chỉ lướt nhanh xem họ trình bày nội dung ra sao thôi. Cảm giác đầu tiên là phần giới thiệu tổng quan viết khá dễ hiểu, nói về hệ sinh thái đa dạng với công nghệ hiện đại nên đọc không bị rối. Trang chia nội dung theo từng khối rõ ràng, tiêu đề nổi bật nên kéo xuống một chút là nắm được ý chính, đỡ phải tìm mò. Mình thích cái cách họ giữ bố cục gọn, các đoạn không bị nhồi chữ quá nhiều. Nhìn chung menu đặt dễ…
KJC dạo này thấy nhiều người nhắc nên mình cũng ghé thử cho biết, chủ yếu xem trang chủ bố cục ra sao thôi chứ chưa ngồi lâu. Cảm giác đầu tiên là giao diện khá “sạch”, chia khu vực rõ nên lướt một vòng là nắm được chỗ nào là tin tức cập nhật theo ngày, chỗ nào là phần giải trí chính. Mình dùng điện thoại mà chuyển mục vẫn mượt, chữ không bị bé quá hay rối mắt. Có mấy khung thông tin quan trọng họ để gọn gàng, nhìn là hiểu ngay chứ không phải kéo lên kéo xuống nhiều. Nói chung cách họ căn chỉnh tiêu đề và các block nội dung trên trang chủ…
GO88 mình cũng chỉ ghé thử vì thấy bạn bè nhắc nhiều, kiểu vào xem giao diện cho biết thôi chứ không có ngồi lâu. Vừa mở lên là thấy trang nhìn sáng và dễ thở, không bị nhồi chữ hay màu mè quá. Mấy phần nội dung được chia thành các khối khá rõ, lướt xuống một chút là biết đại khái đang có gì mà không phải căng mắt tìm. Mình để ý cái menu đặt ngay chỗ dễ nhìn nên bấm qua lại giữa các mục khá nhanh, không bị lạc hay phải quay lại nhiều lần. Nói chung cảm giác dùng nhẹ nhàng, hợp kiểu người chỉ muốn xem nhanh rồi thoát. Điểm mình thích nhất…